شرح دو بیت حافظ

قبل از شرح دو بیتی که دوستی پرسیده بود اجازه بدهید اول همه ی غزل را بخوانیم و  لذت ببریم (آن دوبیت مورد نظر را برجسته کرده ام) :

خوشتر ز عیش و صحبت و باغ و بهار چیست؟
ساقی کجاست؟ گو سبب انتظار چیست؟  
هر وقت خوش که دست دهد مغتنم شمار   
کس را وقوف نیست که انجام کار چیست
پیوند عمر بسته به مویی است هوش دار
غمخوار خویش باش غم روزگار چیست؟
(۱) معنیّ آب زندگی و روضه ارم
جز طرف جویبار و می خوشگوار چیست؟
(۲) مستور و مست هر دو چو از یک قبیله‌اند
ما دل به عشوه که دهیم؟ اختیار چیست؟
راز درون پرده چه داند فلک خموش
ای مدعی نزاع تو با پرده دار چیست؟
سهو و خطای بنده گرش اعتبار نیست
معنی عفو و رحمت آمرزگار چیست؟
زاهد شراب کوثر و حافظ پیاله خواست
تا در میانه خواسته کردگار چیست

اولین گام در درک شعر حافظ آشنایی با صورت شعر اوست یعنی خواندن صحیح اشعار او و دانستن معنای واژه ها. متاسفانه گذر زمان و تغییرات زبان بین منظور حافظ از برخی  کلمات  با برداشت امروزین ما فاصله انداخته.  این موارد چندان زیاد نیست اما می تواند به اشتباهاتی منجر شود که مثلا یکی از آنها را در همین بحث خواهیم دید. ابتدا معنی برخی از کلمات هر  بیت را بررسی می‌کنیم و بعد معنای آن را:

بیت اول :

آب زندگی: آب حیات که عمر جاودان با نوشیدن آن حاصل می شود در باور عامه خضر و الیاس از این چشمه نوشده اند و سرچشمه ی آن هم در ظلمات است.

روضه‌ی ارم: استعاره برای بهشت است.

طرف (tarf): کنار.

خوشگوار: چیزی که سریع هضم می شود

معنی:
 ۴ بیت اول این غزل که بیت مورد نظر آخرین آنهاست همه به یک مضمون واحد اشاره می‌کنند که ناپایداری دنیا و کوتاهی عمر و دعوت به غنیمت شمردن وقت است. اغتنام وقت Carpe diem یکی از اصول فکری حافظ است که از این لحاظ بسیار به خیام شباهت دارد. دکتر ندوشن هم مقاله‌ای در زمینه‌ی مقایسه‌ی خیام و حافظ دارند که روی همین شباهت انگشت گذاشته‌اند. حافظ معتقد است که نباید فرصت عیش و خوشی و خوبی را به امید فردا از دست داد. ما همین یک امروز را داریم و هیچ اعتمادی به فردا نیست.

شرح عرفانی
 می اصطلاحی عرفانی است و نزد صوفیه به معنی ذوقی است که از دل سالک برآید و او را خوشوقت گرداند. (از کشاف اصطلاحات الفنون). بهشت و عمر جاودان با اعمال ما در همین دنیا به دست می‌آید پس باید لحظه لحظه‌ی حیات را برای خوبی و ذوق و ذکر غنیمت شمرد. حتی می‌توان گفت: بهشت در همین دنیا به دست می‌آید.

بیت دوم
مستور: یکی از معانی مستور پارسا و عفیف است، چنانکه در این بیت نظامی می بینیم:

ز ریحانی چنان چون درکشم دست؟
که دی مستور بود و این زمان مست

عشوه: ناز و حرکت معشوق که دل عاشق بدان فریفته شود. (غیاث اللغات ). ناز و کرشمه . (آنندراج ). حرکت نازنینان که بدان دل عاشقان را مجذوب کنند.

اختیار : یکی از معانی اختیار صلاح، صواب و کار درست است مثلا در تاریخ بیهقی آمده: چون خدای عزوجل بدان آسانی تخت ملک بما داد اختیار آن است که عذرگناهکاران بپذیریم. در این بیت هم حافظ اختیار را به همین معنا به کار برده و ربطی به جبر و اختیار ندارد.

معنی:یکی پوشیده دلبری می‌کند و یکی پیدا و آشکار. ما باید به کدامشان دل بدهیم کار درست کدام است؟

شرح عرفانی:

 در اصطلاح صوفیه ،مکتوم و مستور  کنه ماهیت الهی است، که از ادراک کافه عالمیان مستور است . (از فرهنگ مصطلحات عرفا) و به نظر می‌رسد در این بیت مست در مقابل مستور آمده و بنابراین باید کنایه از نشانه‌های آشکار خداوند باشد. عشوه هم در اصطلاح عاشقان ، تجلی جمال معشوق است (از کشاف اصطلاحات الفنون). به این ترتیب معنای بیت بسیار زیبا می‌شود: بعضی از جلوه‌های معشوق (خداوند) و صفات او  از چشم عام مستور است و برای خواص است و برخی از جلوه ها و صفات او برای همگان اما هر دونوع سرچشمه و مبدا یکسانی دارند حال ما باید به دنبال درک کدام دسته از صفات و آثار الهی باشیم؟

/ 11 نظر / 436 بازدید
نمایش نظرات قبلی
پشه

سلام دوباره بر رفيق قديمی شبهای خوابگاه کمی تا قسمتی بی وفا.

از سياتل

بسيار زيبا بيان نموديد. من هم در قرآن جستجويی کردم در مورد کلمه مستور. اگر مست را آنچه ظاهر هست و آشکار هست بگيريم از اين ابيات راجع به قرآن نيز می توان برداشت نمود. چه در قرآن داستان حيات جاودان و روضه ارم آمده. نتها جايی که عين لغت مستور آمده سوره اسراء و آيه ۴۵ هست و می فرمايد:و هنگامى كه قرآن مى‏خوانى‏، ميان تو و آنها كه به آخرت ايمان نمى‏آورند، حجاب ناپيدايى قرارمى‏دهيم‏؛ در مصراع بعد شعر هم اشاره ای به اين پرده شده است. البته اين رابته ای ذوقی است ولی ممکن است با مفهموم کل شعر بی ارتباط نباشد. از نظرات شما در باره اين برداشت استفاده خوشحال می شوم استفاده بکنم.

برار

موافقم . انتظار چيز خوبيه .... منم منتظرم .... قول می دم با طوماری مختصر! و فوق العاده محکم و راسخ یه وقتی دوباره می یام . غرض! انداختن فنگی بود . بيلش دیگه با شما . من کارمو کردم . به یقینم هم رسیدم . ایناهم که می بینه فیلممه محمد ! لحظه ای می رسه که می گی این بیچاره راست می گفت بابا .... چیزایی دیده بود که اینقدر مطمئن حرف می زد . من از الان تا اون لحظه بیشتر از اون روز اولی که نعمت خدامو ( تو رو ) شناسایی کردم دوستت دارم . کتبا و شفاها و قلبا . برای ظهور منجی دعا کن و برای من طلب بخشش . قسم به قرص کامل ذی القعده برادرت نه مجنونه نه ساده دل نه ....

جواب سیاتل

"راز درون پرده" یعنی مسایلی که از علم بشر بیرون هست و برای مومنان هم مصداق دارد. مضمونی شبیه به آیه 45 سوره اسرا را حافظ در شعر دیگری آورده است: « دیو بگریزد از آن قوم که قرآن خوانند »

توپولو

سلام گفتن نداره که روزی چند بار میام اینجا واسه . . . ناپیدا نیستم، به چشم نمیاییم مسیحا جان، نه اونجا میشه حرف زد نه اینجا نه هیچ جای دیگه . . . ناشکر نیستم. دست من نیست، مستور و مست هر دو چو از یک قبیله اند . . .. "مستور و مست" من رو به یاد چشم معشوق هم میاندازه وقتی با عشوه پلک میزنه، عاشق نمیدونه مدهوش خماری چشم باز باشد یا عشوه ی مستوری در پس پلک . . . در نهایت، غایت انتخاب، دل دادن و عشوه خریدن هست . حالا یا از چشم مست گشوده و با مستور خفته . . . شاید تا اندازه ای شرح حال ما هم باشه که نمی دونستیم در جامعه ای دنبال حقیقت برتر باشیم که سر هر کوچه اش بلندگویی اسم خدا رو فریاد می کرد و یا در جامعه ای که مظاهر خدا خیلی کم رنگتره . . شاید هم مظاهر ظاهری کمرنگتر هست . . .

مجید شکری

سلام، بنده می خواستم بدونم منبع این غزل کجاست؟؟ یک دوستی فرمودن این غزل مربوط به غزلیات حافظ نیست..

مجید شکری

لطفا جوابتون رو برام ای میل کنین

صنم

حسنت به اتفاق ملاحت جهان گرفت اری به اتفاق جهان می توان گرفت افشای راز خلوتیان خواست کرد شمع شکر خدا که سردلش در زبان گرفت

صنم

به حسن خلق توااان کرد صیداهل نظر به دام ودانه نگیرند مرغ دانا را اطوار وصفات روحانی ارجحیت دارند اما اگر جمال هم کنارش باشه که نور علی نور شود انکه میگویند ان خوشتر زحسن یارما این دارد وان نیییز هممم[قلب]

مهدی

جدیدا آقای همایون شحریان این غزل را خوانده اند برایم معای این بیت "مستور و مست جو هر دو از یک قبیله اند ...." سوال بود رسیدم به این صفحه شما . نکته ای که در مورد معنی مستور و اختیار گفتید خیلی کمک کرد به فهم این بیت . ممنون ... الیته من خواننده وبلاگتان هستم ولی این بار با گوگل رسیدم به این صفحه و خیلی هیجان زده شدم از این اتفاق ...