بهشت دل

من می نویسم به امید اینکه روزی عابر ناشناسی از این کوچه بگذرد و احساس کند پاسخ سوالش را یافته یا لااقل در این کره ی خاکی یکی هست که مثل او فکر می کند

منابع تاریخ عاشورا
ساعت ۱:٥۱ ‎ق.ظ روز ۱٧ آذر ۱۳٩٠  کلمات کلیدی: عاشورا

 

این سوال بارها مطرح شده که منابع تاریخ عاشورا چیست؟ به بیان دیگر کدام کتابها این واقعه را بازگو کرده اند؟ راویان این واقعه کیستند؟ چقدر می توان به این روایات اعتماد کرد؟

در کنار کار ارزشمندی که جناب آقای رسول جعفریان انجام داده اند (اینجا) به نظرم رسید بد نیست متن کوتاهی برای پاسخ به این سوال ها -که حاصل چند سال مطالعه است- تهیه کنم.

الف- کتاب های تاریخ:

در بسیاری از کتاب های تاریخ اسلام که وقایع قرن اول هجری را پوشش داده اند به واقعه کربلا به طور مفصل اشاره شده. در این میان دو کتاب زیر به علت دقت نویسندگان آنها از اعتبار فراوانی برخوردار هستند و مورد قبول بیشتر دانشمندان شیعه و سنی هم هستند:

1-  تاریخ الرسل و الملوک نوشته محمد بن جریر طبری معروف به تاریخ طبری که در پایان قرن سوم هجری نوشته شده و منبع بسیاری از کتابهای بعدی بوده. این کتاب به همت مرحوم ابوالقاسم پاینده در 16 جلد به فارسی ترجمه شده. در ترجمه فارسی تاریخ طبری از صفحات 2916 تا 3086 : 170 صفحه (ج 7) به تفصیل به قیام امام حسین پرداخته شده. ویژگی مهم تاریخ طبری این است که نویسنده  گزارشهای گوناگونی را که درباره یک واقعه وجود داشته بدون پیش داوری می آورد. به این نکته باید توجه ویژه داشت. باید تمام گزارش ها را خواند بعد نتیجه گیری کرد.

2- الکامل فی التاریخ نوشته عز الدین علی ابن اثیر که فرد دانشمند و معتبری بوده. این کتاب به همت دکتر سید حسین روحانی در 13 جلد به فارسی ترجمه شده (متاسفانه در این ترجمه گاهی از عبارات نامانوس یا کلمات کهن استفاده شده که خوانش متن را دشوار می کند). در جلد پنجم این کتاب از صفحات 2185 تا 2274 : 90 صفحه به روایت قیام امام حسین پرداخته که شباهت بسیاری با روایت طبری دارد.

 

ب - واقعه نگاران:

پیش از اینکه طبری تاریخ نویسی به شیوه فعلی را بنیان نهد، واقع نگاری در جامعه اسلامی رواج داشته یعنی کتابی یا رساله ای که تنها به یک رخداد خاص می پرداخته.  در میان واقعه نگارانی که به ماجرای عاشورا پرداخته اند روایت ابو مخنف از همه معروف تر است.

ابو مخنف (ابی مخنف) لوط بن یحیی که در سال 157 درگذشته از دانشمندان شیعه اهل کوفه بوده. بسیاری از آنچه طبری در تاریخ الرسل و الملوک و شیخ مفید در الارشاد و ابوالفرج اصفهانی در مقاتل الطالبیین در باب قیام امام آورده اند، برگرفته از نوشته ابومخنف است. (البته شیخ مفید و طبری از هشام کلبى هم روایت کرده‌اند)  برای آگاهی از سایر واقعه نگاران به نوشته آقای جعفریان مراجعه کنید.

کتاب ابو مخنف توسط سید علی محمد موسوی جزایری به فارسی ترجمه شده با نام: اولین مقتل سالار شهیدان. متاسفانه آقای جزایری مطالبی را از کتاب های لهوف، نفس المهموم و کامل بهایی به ترجمه کتاب اصلی اضافه کرده اند. اگر چه در ببشتر موارد ابتدای مطالب اضافه شده را مشخص کرده اند اما انتهای مطالب اضافه شده مشخص نیست. توصیه می کنم علاقه مندان به ترجمه تاریخ طبری مراجعه کنند.

ج - راویان (افراد حاضر در عاشورا):

راویان عاشورا  افرادی هستند که در واقعه عاشورا و قیام امام حاضر و در متن ماجرا بوده اند اما زنده مانده اند. من نام 5 نفر را فعلا پیدا کرده ام:  

1-    عقبه بن سمعان: او غلام رباب همسر امام حسین بود و از مدینه تا عراق و حتی روز عاشورا همراه امام حسین(ع) بود؛ اما به شهادت نرسید، بلکه اسیر شد و به دست عمر بن سعد آزاد گردید.

2-    ضحاک فرزند عبدالله مشرقی از محدثین و گزارشگران واقعه کربلا در کوفه است که در روز عاشورا برای امام حسین هم جنگید اما کشته نشد.

3-    حمید بن مسلم : در روز عاشورا در لشکر عمر بن سعد بود و ماجراهای بسیاری از او روایت شده. در زمان مختار ثقفی تحت تعقیب قرار گرفت اما توانست بگریزد.

4-   سکینه دختر امام حسین: حضرت سکینه در واقع عاشورا بین 10 تا 13 ساله بود. او عمری طولانی کرد و  سال 117 هجری در مدینه از دنیا رفت.

5-    امام سجاد (ع) به احتمال قوی در واقعه کربلا 23 ساله بودند و تا سال 95 هجری زیستند.

 توضیح: در روایات ابی مخنف نامهای دیگری مثل دلهم همسر زهیر، عبدالله بن خازم، مسروق بن وائل و دیگران دیده می شود.

د- کتاب های مقتل:

مقتل به کتابی گفته می شود که به ماجرای شهادت امام حسین و یاران ایشان می پردازد. برخی از مقاتل معروف عبارتند از (یادآوری می شود که این مقتل ها از حیث اعتبار در یک سطح نیستند):

1- وقعة الطف نوشته ابو مخنف  که احتمالا قبل از سال 128 هجری یا در همان حدود نوشته شده.

2- مقتل الحسین نوشته ابوالمؤیّد موفق بن احمد خوارزمی (484- 568ق). من خودم این کتاب را نخوانده ام اما چون کتاب معروفی است دریغم آمد که از آن نام نبرم.

3- لهوف نوشته سید بن طاووس. این کتاب روایتی ساده از واقعه عاشورا را بیان می کند. ایرادی که به این کتاب می گیرند عدم بیان سند روایت هاست. اما هدف سید بن طاووس -که فقیه باسوادی بوده- تهیه یک  کتاب کوچک و ساده بوده. من متن عربی کتاب را خوانده ام که زبان ساده ای دارد .این کتاب با عناوین مختلف به فارسی ترجمه شده (مثلا اشک و افسوس ترجمه محمدحسین کبیریان ، لهوف ترجمه فرج‏ الله الهی، ترجمه سیدجواد رضوی، ترجمه مهدی لطفی).

4- نفس المهموم نوشته شیخ عباس قمی صاحب مفاتیح الجنان: کتاب نسبتا مفصلی است که توسط آیت الله محمد باقر کمره ای به فارسی ترجمه شده با عنوان در کربلا چه گذشت.

5- آیینه داران آفتاب در 2 جلد نوشته دکتر محمد رضا سنگری: این کتاب به تازگی نوشته شده اما اطلاعات بسیار مفیدی درباره شهیدان نهضت امام حسین در قالب نثر ادبی در اختیار خواننده می گذارد. مولف کتاب را سالهاست که از نزدیک می شناسم و کمتر کسی را دیده ام که به اندازه ایشان بر تاریخ و جغرافیای کربلا مسلط باشد. امیدوارم در چاپ بعدی کتاب اندک ایرادات موجود برطرف شود.